«Κύριοι, έχουμε δίπλα μας έναν ανόητο ή μια διάνοια»

[ Έμυ Ντούρου / ARti news/ 10.06.16 ]

Το τραμ της Βαρκελώνης χτύπησε έναν ρακένδυτο άνδρα, σε μια πολυσύχναστη διασταύρωση της πόλης. Γύρω του μαζεύτηκε κόσμος. Μεταξύ αυτών και κάποιοι οδηγοί ταξί που θεώρησαν ότι ήταν ζητιάνος και αρνήθηκαν να τον μεταφέρουν. Ο Αντόνι Γκαουντί, που πέθανε τρεις μέρες μετά το ατύχημα, στις 10 Ιουνίου 1926, εκείνο το πρωί είχε βγει για λίγο στον κόσμο, από το εργαστήριό του, που βρισκόταν στην κρύπτη της Sagrada Familia. Τα τελευταία χρόνια δεν διατηρούσε τίποτα από την κομψότητα άλλων εποχών. Παραμελούσε την υγεία του, κυκλοφορούσε τυλιγμένος με κουβέρτες και έβγαινε στο δρόμο ξυπόλητος, σα να αδιαφορούσε πλήρως για τη γνώμη των άλλων.


Γεννήθηκε σε ένα χωριό της Καταλονίας στις 25 Ιουνίου 1852. Ήταν το τελευταίο από τα πέντε παιδιά της οικογένειας και ο πατέρας του εργαζόταν ως βιομηχανικός χαλκουργός. Καθ’ όλη την διάρκεια της ζωής του υπέφερε από αρθρίτιδα, η οποία αρκετές φορές ήταν η αιτία να χάνει το σχολείο. Η περιπέτεια της υγείας του, για πολλούς μελετητές, σχετίζεται με την εμμονή του με τα κόκαλα και τους σκελετούς, τη μορφή των οποίων θα χρησιμοποιούσε αργότερα στα έργα του. Ο μικρός Αντόνι περνούσε τις ώρες του στο σπίτι του παππού του, παρατηρώντας την φύση σε όλες της τις εκφάνσεις. «Τα δέντρα απέναντι από το παράθυρό μου είναι τα αγαπημένα μου βιβλία αρχιτεκτονικής», συνήθιζε να λέει για χρόνια. Έγινε δεκτός στο τμήμα Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης. Για να καταφέρει να σπουδάσει όμως, εργαζόταν παράλληλα ως βοηθός σε διάφορα αρχιτεκτονικά γραφεία της πόλης. Η θητεία του δίπλα στον αρχιτέκτονα Χοσέ Μέστρες τον έκανε να αναθεωρήσει πλήρως αρκετές αντιλήψεις του και να υιοθετήσει, μεταξύ άλλων, την άποψη ότι η φύση δημιουργεί από ανάγκη για χρηστικότητα και όχι για λόγους καλαισθησίας. Εκείνη την εποχή ήρθε σε επαφή με το νεοσύστατο κίνημα του μοντερνισμού, του οποίου θα γινόταν βασικός εκπρόσωπος.

Τον Μάρτιο του 1878 ολοκλήρωσε τις σπουδές του, με τους βαθμούς του να κυμαίνονται σε μέτρια επίπεδα. Ο Γκαουντί ήταν ιδιαίτερη περίπτωση. Οι ιδέες, η προσωπικότητα και η γενικότερη συμπεριφορά του στη σχολή ήταν μάλλον ασυνήθιστες και προκαλούσαν διάφορα σχόλια όπως του διευθυντή της σχολής που, απευθυνόμενος στους καθηγητές, είπε: «Κύριοι, έχουμε δίπλα μας έναν ανόητο ή μία διάνοια. Ο χρόνος θα δείξει». Ο νεαρός Γκαουντί πίστευε πολύ στο όραμά του και δημιούργησε τις προϋποθέσεις για να το αναπτύξει. Σύντομα εισχώρησε στα μεγάλα σαλόνια της Βαρκελώνης, κάνοντας χρήσιμες γνωριμίες. Μία από αυτές ήταν και ο δον Εουσέμπιο Γκουέλ, βασικός χρηματοδότης και επιστήθιος φίλος του για τέσσερις δεκαετίες. 

Σαν μέσα από όνειρο 

Τα κτίρια του Γκαουντί είναι βγαλμένα σαν μέσα από όνειρο: σουρεαλιστικά και απόκοσμα, με χρώματα και καμπύλες. Στο έργο του κατάφερε να συγκεράσει εντυπωσιακά την αρχιτεκτονική με τη γλυπτική. Δέχτηκε την επιρροή του Viollet-le-Duc, των John Ruskin και Richard Wagner και θέλησε να ανανεώσει την τοπική αρχιτεκτονική έκφραση επεξεργαζόμενος νέες φόρμες. Μελέτησε τα καλλιτεχνικά ρεύματα του παρελθόντος, την ισλαμική, την περσική, την ινδική, την ιαπωνική και τη γοτθική αρχιτεκτονική η οποία εκείνη την εποχή αναβίωνε. Το έργο του χωρίζεται σε τρεις περιόδους: την περίοδο κατά την οποία αυτό παρουσιάζει επιρροές από την Ανατολική αρχιτεκτονική (1883-1888), την Νέο-γοτθική (1888-1909) κι ενδιάμεσα την απόλυτα Νατουραλιστική του περίοδο, η οποία ξεκίνησε από το 1895 και κορυφώθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1910. Η πρώτη του σημαντική αρχιτεκτονική δουλειά ήταν η Casa Vicens, που θεωρείται ένα από τα πρώτα Αρ Νουβό κτίρια και του έφερε αναγνωρισιμότητα και φήμη.

Κατασκεύαζε κάθε κτίριο ως μια ολότητα, από τα θεμέλια μέχρι την παραμικρή διακοσμητική λεπτομέρεια. Από το Σχολείο του Ιησού και της Μαρίας στην Ταραγκόνα, το Σχολείο Καλογραιών της Τερέζας στην πόλη του Σαν Γκερβάσιο, μέχρι το Μέγαρο Γκουέλ και τη Sagrada Familia, δεν επανέλαβε ποτέ μια φόρμα ή ένα σχέδιο του. Εκτός από πάρκα, οικίες και καθεδρικούς ναούς, σχεδίαζε και έφτιαχνε έπιπλα, παραθυρόφυλλα και σιδερένια αντικείμενα. Σύμφωνα με τον Νταλί:

«Ο Γκαουντί έχει κτίσει ένα σπίτι από την μορφή της θάλασσας, αναπαριστάνοντας πολυβασανισμένα κύματα. Άλλο σπίτι έχει φτιαχτεί από το ήρεμο νερό μιας λίμνης. Αυτά δεν είναι κατασκευάσματα απατηλών αλληγοριών ή ψεύτικων ιστοριών αλλά αυτά τα σπίτια πραγματικά υπάρχουν, αληθινά κτίρια, πραγματικά γλυπτά που δείχνουν ανακλάσεις του λυκόφωτος των σύννεφων στο νερό, μέσα από τεράστια τρελά έργα ζωγράφου του πουαντιγισμού, λάμποντας με μύρια χρώματα».

Μεταξύ των κορυφαίων έργων του στη Βαρκελώνη συγκαταλέγονται η Casa Batllo (1904-1906) με τα μεταλλικά μπαλκόνια που μοιάζουν με κρανία και η γωνιακή Casa Mila (1906-1912), με το σουρεαλιστικό δώμα και τις προσόψεις που μοιάζουν με γιγάντιες μυρμηγκοφωλιές. Ο Γκαουντί δεν χρησιμοποιούσε τσιμέντο αλλά προτιμούσε να χτίζει τις κολόνες του με τούβλα και καθημερινά υλικά και να διακοσμεί τους τοίχους με πλακάκια, λαμβάνοντας πάντα υπόψη του την παράδοση που είχε η Βαρκελώνη στην κεραμική και την σιδηρουργία. Πολλοί μελετητές του ισχυρίζονται ότι έπασχε από αχρωματοψία και ότι κατάφερε να κατασκευάσει όλα του τα έργα με τη βοήθεια του νεαρού αρχιτέκτονα Γιόσεπ Μαρία Χουγιόλ, ο οποίος τελούσε υπό την προστασία του.

Το Μέγαρο Γκουέλ

Από τα σημαντικότερα έργα του είναι το Μέγαρο Γκουέλ, η κατασκευή του οποίου ξεκίνησε το 1886 και ολοκληρώθηκε δύο χρόνια μετά. Ο σχεδιασμός του κτιρίου ανατέθηκε στον Γκαουντί από τον δον Εουσέμπιο Γκουέλ. Το κτίριο, που αναπτύσσεται σε οκτώ επίπεδα, διαρθρώνεται γύρω από μια αίθουσα μουσικής, χώρος ο οποίος αντιπροσωπεύει το παραδοσιακό μεσογειακό αίθριο και δημιουργήθηκε για να φιλοξενεί πολυάριθμες συγκεντρώσεις καλλιτεχνών και διανοούμενων υπό την αιγίδα του ιδιοκτήτη του. Η γεωμετρία της αίθουσας αποτελείται από δύο βασικά στοιχεία, τον κύβο και το θόλο, με τον τρούλο που προεξέχει στο δώμα να στέφεται με διάφορα σύμβολα μεταξύ των οποίων η σφαίρα του κόσμου, ο ηλιακός δίσκος και πάνω απ’ όλα ο σταυρός, ακολουθώντας τη διάταξη του σύμπαντος: το υπόγειο ως κόλαση, η κεντρική αίθουσα ως γη και στερέωμα και, το δώμα ως ο Ουρανός με το θείο σύμβολο στην κορυφή του. Στα τέλη του 19^ου αιώνα, το Μέγαρο Γκουέλ έγινε η Μέκκα των διανοούμενων.

Το 1906 ο Γκαουντί εγκαταστάθηκε με τον πατέρα του και την ανιψιά του σε ένα σπίτι μέσα στο Πάρκο Γκουέλ, που ξεκίνησε να κατασκευάζει το 1900 και το ολοκλήρωσε έπειτα από δεκατέσσερα χρόνια.  Εκεί έζησε μέχρι που μετακόμισε στη Sagrada Familia. Το σπίτι σήμερα φιλοξενεί το Μουσείο Γκαουντί. Στο Πάρκο Γκουέλ υπάρχει μεταξύ άλλων και η περίφημη σαλαμάνδρα. 

H Sagrada Familia

Ο ναός της Sagrada Familia ήταν το έργο ζωής του βαθιά θρήσκου Γκαουντί. Η κατασκευή της ξεκίνησε το 1892 και δεν ολοκληρώθηκε ποτέ λόγω του θανάτου του. Λέγεται ότι για να δικαιολογήσει τη μακροχρόνια κατασκευή της έλεγε σε όσους τον ρωτούσαν ότι ο πελάτης του, ο Θεός, δεν βιαζόταν. Ο ναός δεν ξεκίνησε με σχέδια του ίδιου. Ο αρχιτέκτονας που είχε αναλάβει τον σχεδιασμό του Templo Expiatorio de la Sagrada Familia (Εξαγνιστικός Ναός της Ιερής Οικογένειας), όπως είναι το πλήρες όνομα του, διαφώνησε με τον επίσκοπο του ναού και αποχώρησε. Έτσι συνέχισε το έργο ο  Γκαουντί, ο οποίος ήθελε να δημιουργήσει ένα ναό-σύμβολο της Καθολικής πίστης για όλη την Καταλονία.  Από το 1888 μέχρι το θάνατό του, έφτιαξε τέσσερα διαφορετικά σχέδια του ναού και μετά το 1910 αφιερώθηκε πλήρως στην κατασκευή του, απορρίπτοντας οποιαδήποτε πρόταση για δουλειά κατά παραγγελία.

Η Sagrada Familia είναι γεμάτη θρησκευτικούς συμβολισμούς. Οι τρεις πύλες συμβολίζουν την πίστη, την ελπίδα και την φιλανθρωπία. Οι τρεις όψεις σχετίζονται με τη ζωή του Χριστού: η Γέννηση ανατολικά, τα Πάθη δυτικά και η Ανάσταση και η Δόξα στο νότιο μέρος. Οι δώδεκα πύργοι αντιστοιχούν στους δώδεκα αποστόλους, ένας πύργος επάνω στο βωμό για την Παρθένο Μαρία και πέντε πύργοι στο κέντρο, ο ένας αντιπροσωπεύει το Χριστό και οι άλλοι τέσσερις τους Ευαγγελιστές. Όλο το έργο αποτελείται από γλυπτά, επειδή ο Γκαουντί ήθελε ο ναός να είναι ένα «ζωντανό δάσος προσευχής».

Η δεκαετία του 1910 ήταν ιδιαίτερα δύσκολη για τον Γκαουντί. Μέσα σε λίγα χρόνια έχασε την ανιψιά του, τον βασικό συνεργάτη του και τον Γκουέλ. Οι εργασίες ανέγερσης της Sagrada Familia σταμάτησαν λόγω της οικονομικής κρίσης του 1915.  Μια φωτιά στο εργαστήριό του, κατά τη διάρκεια του ισπανικου Εμφυλίου, το 1936, κατέστρεψε όλες τις σημειώσεις που είχε αφήσει. Στη δεκαετία του 1950 ξεκίνησαν οι προσπάθειες για την ολοκλήρωση το ναού, αλλά δεν καρποφόρησαν. Ο ναός εξακολουθεί να χτίζεται σήμερα και σύμφωνα με τις τελευταίες εκτιμήσεις θα ολοκληρωθεί το 2026, για να συμπέσει με τα εκατό χρόνια από το θάνατο του Γκαουντί. Η Sagrada Familia προσελκύει περίπου τρία εκατομμύρια επισκέπτες το χρόνο, των οποίων οι αμοιβές εισόδου πληρώνουν το μεγαλύτερο μέρος από τα 25 εκατομμύρια ευρώ ετησίως που κοστίζει η κατασκευή της, ενώ δωρεές από ιδιώτες καλύπτουν το υπόλοιπο ποσό. Από το 1969, δεκαεπτά από τα κτίρια και τα έργα του Γκαουντί έχουν ανακηρυχθεί Ισπανική Πολιτιστική Κληρονομιά και προστατεύονται από το κράτος με Νόμο.

Η περίπτωση Γκαουντί δεν ήταν εύκολο να βρει συνεχιστές και ίσως δεν θα είχε και νόημα. Ωστόσο, άνοιξε το δρόμο για κορυφαίους αρχιτέκτονες όπως ο Γιορν Ούτζον, ο Σαντιάγο Καλατράβα, και η Ζάχα Χαντίντ και έκανε τη Βαρκελώνη μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πόλεις του πλανήτη.

Φωτογραφίες
Casa Batllo (1-5)
Casa Mila (6-7)
Μέγαρο Γκουέλ (8-12)
Sagrada Familia (13-18)
Σαλαμάνδρα (19)
Casa Vicens (20)